ORTA KORİDOR’UN ÖNEMİ BİR KEZ DAHA ORTAYA ÇIKTI
Emekli Tümgeneral Doçent Dr. Güray ALPAR
Avrasya’yı birbirine bağlayan ve bağlayacak koridorların, IMEC gibi yönlendirilmiş etkilerin dışına çıkarak, güvenli bir şekilde oluşturulmasının son derece önemli olduğu son dönemde Hürmüz Boğazı ve civarında yaşanan olaylardan sonra daha iyi anlaşıldı.
Hazar Geçişli Doğu-Batı Orta Koridor olarak da bilinen “Orta Koridor”, Doğu’da Çin’den başlayarak, Azerbaycan ve Gürcistan üzerinden Avrupa’ya uzanan stratejik bir koridor olarak önemli. Bu koridorun güvenli bir şekilde oluşturulması Doğu ucunda ve civarındaki devletler kadar, Avrupa, Afrika ve dünyanın diğer ülkeleri için de hayati önemde. Bu yol kuzeydeki koridora göre 2000 km daha kısa ve ulaşım süresini oldukça düşürüyor. Aynı şekilde güneydeki deniz yoluna göre de süre neredeyse yarı yarıya düşüyor. Orta koridor üzerinde yapılacak çalışmalar ve idari işlemlerin basitleştirilmesi başarılabilirse bu sürenin daha da azaltılması kolayca mümkün olabilecektir. Bu aynı zamanda mal ve hizmetlerin kolay ve süratli akışı ve dolayısıyla maliyetlerin düşürülmesi anlamına geliyor.
Orta koridor Avrasya’yı bir uçtan öbür uca güvenli bir şekilde bağlayan en kısa ve hızlı ve güvenli bir yol olarak binlerce yıldır kullanılan bir güzergahtır.
Denizyollarına göre daha süratli bir güzergahtır. Kara ve demiryolu güzergahlarını içerir. Uygun hatlar oluşturulduğunda kısadır. Güzergâh üzerindeki yerleşim yerleri olumlu yönde etkilenir. Refah artırıcı bir özelliğe sahiptir. Geçtiği ülkeleri ekonomik olarak yükseltir. Fiyatları düşürücü bir özelliğe sahiptir.
İran ve çevresindeki durumun devam etmesi ve yanında Rusya ile Batı arasındaki ilişkilerin benzer şekilde devam etmesi Orta Koridoru öne çıkarmaktadır.
Bunun olumlu ve olumsuz olmak üzere iki türlü etkisinin olabileceği söylenebilir. Olumlu etkisi böyle bir durumda güvenli bir orta koridor Asya kıtası yanında Avrupa, Afrika ve Amerika kıtaları için güvenli enerji, mal ve hizmet akışı sağlayacak şekilde öne çıkacak ve bundan bölge ülkeleri kadar tüm dünya istifade edecektir. Diğer taraftan bölgede kuzeyde Rusya, güneyde ise İran’a karşı yaptırımlar bölgedeki güvenliği gelecekte de olumsuz yönde etkileyeceğinden bu yol üzerinde kalıcı bir güvenlik mimarisinin oluşumunu geciktirme riskini de beraberinde getirecektir.
Güneyde Hürmüz Boğazı ve çevresinde bir güvenlik tehdidi bulunduğu sürece başta enerji olmak üzere birçok bakımdan yük akışının mecburi bir şekilde orta koridor çevresine yoğunlaşmak zorunda kalacağı öngörülebilir. Bu bakımdan eksikliklerin şimdiden tamamlanması ihtiyacı bulunmaktadır.
Genel olarak Türkiye ve Azerbaycan olmak üzere Kazakistan-Özbekistan-Türkmenistan-Afganistan-Tacikistan ve devamında Çin ve yakın çevresindeki ülkeler bu koridor kapsamında öne çıkmaktadır.
Bu koridor bilinen malum gerekçelerle bugüne kadar bilinçli bir şekilde engellenmek istenilmiş bir yapıdadır. Ancak son dönem gelişmeler koridorun ne kadar önemli olduğunu bir kez daha ortaya çıkarmıştır. Koridorun geliştirilmesinde Azerbaycan yönetiminin büyük fedakarlıklarının ve öngörülü çabalarının olduğunu biliyoruz. Aynı çabanın koridor üzerindeki diğer devletler tarafından da sürdürülmesinin ekonomik, sosyal ve kültürel açıdan bölgenin kalkınmasına yol açacağı şüphesizdir.
Günümüzde Çin’den kalkan bir yük treninin, 10’dan fazla ülkeyi aşarak 11.500 km’lik orta Koridor üzerinden (Bakü-Tiflis-Kars) ortalama 12-15 günde İstanbul’a ulaştığı bilinmektedir. 2019 yılında İstanbul’dan çıkan bir tren yeni açılan Kars-Tiflis- Bakü güzergahını kullanarak, 30 günlük süreyi yarıdan daha kısa bir süreye düşürmeyi başararak Çin’e ulaşmıştır.
Orta koridor üzerindeki karayolu şebekesi ise oldukça zayıftır. Zengezur yolunun açılması için Azerbaycan’ın yoğun diplomatik çalışmaları devam etmektedir. Bu süre denizden 45 günü bulmaktadır. Dolayısıyla karayolu şebekelerinin bir an önce geliştirilmesi ihtiyacı yanında, demiryolu sisteminin de uyumlulaştırılması, geçişlerdeki bürokratik işlemlerin azaltılması durumunda, 40 vagonun üzerinde taşıma kapasitesi olan demiryolu süresinin bir haftanın altına düşürülmesi teknik olarak mümkün olabilecektir. Bu ise oldukça pahalı olan havayoluna göre ulaşım maliyetini oldukça düşürecektir.
Her türlü yük için “Orta Koridor” için uygun şekilde organize edilmiş Demiryolu şebekesinin fayda, zaman ve maliyet açısından uygun olacağı değerlendirilebilir. Bu hat üzerinde hızlı tren sistemi ile ulaşımın 2 günün altına düşürülmesi günümüz teknolojisi ile artık hayal değildir. Havayolu sistemi halen pahalı olmakla birlikte mevcuttur. Aynı şekilde karayolu sisteminin de bu koridor üzerinde geliştirilmesi destekleyici olması açısından uygun olacaktır. Çok daha maliyetli sistemler için denizyolu sistemleri kullanılabilir ancak bunların çoğu denize kıyısı olmayan ülkeler olduğundan, demiryolları ile entegre olmadığı sürece “Orta Koridor” üzerindeki ülkelere fazla bir katkısının olmayacağı değerlendirilebilir.
Bu konudaki gelişmelerin nakliye sisteminde kullanılması şüphesiz sürat ve işlemlerin basitleştirilmesi üzerinde olumlu etkileri olacak bu da koridor üzerinden nakledilecek enerji, hammaddeler, maden, kritik mineraller, gıda maddeleri, sanayi ürünlerinin maliyetlerini daha da düşürecektir.
Gelişmek, üretmek, satacağı veya satın alacağı maddeleri pazarlara en etkin şekilde ulaştırmak ya da temin etme, refahı artırmak ve en önemlisi dünyayı yakalamak açısından Orta Koridor bir tercih değil bir zorunluluk olarak ortaya çıkmaktadır. Özellikle; Türkiye-Azerbaycan- Tacikistan-Özbekistan-Kırgızistan-Kazakistan-Çin açısından bu koridor bir gereksinimdir. Bu aynı zamanda enerji başta olmak üzere ihtiyaç duyduğu maddelere güvenli erişim bakımından başta Avrupa olmak üzere tüm dünyanın faydasına olacaktır. Kısacası Koridor boyunca her iki yönde mal ve hizmet akışı dünya ekonomik sisteminin güvenliği açısından bu koridor üzerinde yapılacak çalışmaların hızlandırılmasına bağlı gözükmektedir.
