JEOPOLİTİK DEĞİŞİM VE DÜNYA EKONOMİSİ

JEOPOLİTİK DEĞİŞİMLER VE DÜNYA EKONOMİSİ

Doç.Dr. Merve Karacaer

Ankara Yıldırım Beyazıt Ünv. Uluslararası Ticaret ve İşletmecilik Bölümü Öğretim Üyesi

GFI Ekonomi ve Finans Koordinatörü

1. Giriş: Jeopolitik Değişim Nedir?

• Jeopolitik değişim, ülkeler arasındaki güç dengelerinin, siyasi ve askeri gelişmeler doğrultusunda sürekli olarak yeniden şekillendiği bir süreçtir.
• Ülkelerin siyasi, ekonomik, askeri ve teknolojik alanlarda yaşadığı yeniden konumlanmalar ve stratejik hamleler
• Günümüzde bu değişim, sadece geleneksel askeri ve siyasi etkenler nedeniyle değil; ekonomik rekabet, enerji kaynaklarına erişim, iklim değişikliği ve dijitalleşme gibi yeni etkenlerle daha da karmaşık hale gelmiştir. Bu kapsamda, jeopolitik değişimler dünya ekonomisi üzerinde köklü etkilere sahiptir.

Jeopolitik Değişimlerin Kapsamı

• Siyasi Rekabet ve Güç Dengesi: Ülkeler arasındaki güç dengesi, çeşitli ittifaklar, güvenlik işbirlikleri veya ticaret savaşları yoluyla sürekli değişir. Özellikle büyük güçler arasındaki nüfuz mücadelesi, diğer ülkelerin de konumunu etkiler.
• Ekonomik Rekabet ve Bölgesel Güçlenme: Ticaret anlaşmaları, ekonomik yaptırımlar veya küresel piyasaya erişimi engelleyen diğer kısıtlamalar, ekonomik güçlerin etkisini artırmak için stratejik araçlar olarak kullanılır.
• Dijitalleşme ve Teknolojik Değişim: Teknoloji alanında yaşanan değişimler, ülkeler arasındaki ekonomik ve askeri rekabeti doğrudan etkiler. Özellikle yapay zeka, siber güvenlik, 5G ve yarı iletken teknolojileri gibi dijital alanlarda yapılan yatırımlar, ülkelerin jeopolitik gücünü belirlemeye başlamıştır.
• Enerji ve Doğal Kaynak Rekabeti: Enerji kaynaklarına erişim, petrol, doğal gaz ve yenilenebilir enerji kaynaklarına bağlı olarak değişiyor. Enerji politikaları, ülkeler arasında siyasi baskı unsuru olarak kullanılmakta ve ülkelerin ekonomik bağımsızlıklarını etkileyen bir faktör haline gelmektedir.

Jeopolitik Değişimlerin Temel Nedenleri

• Küresel Güç Merkezlerinin Değişimi: ABD ve Avrupa Birliği gibi geleneksel güç merkezleri, Çin ve Hindistan gibi yükselen ekonomiler karşısında konumlarını yeniden gözden geçiriyorlar. Bu değişim, dünya ekonomisinde yeni dengeler oluşturmakta ve ticaret savaşları, teknoloji transfer kısıtlamaları gibi politikalara neden olmaktadır.
• Enerji Güvenliği ve İklim Değişikliği: Enerji bağımlılığı, ülkeleri arz güvenliği arayışına ve enerji kaynaklarını çeşitlendirme çabalarına itmiştir. Özellikle fosil yakıt bağımlılığını azaltmak isteyen ülkeler, yenilenebilir enerji kaynaklarına yönelerek enerji güvenliği ve sürdürülebilirlik arasında bir denge kurmaya çalışıyor.
• Küresel Sağlık Krizleri ve Ekonomik Kırılganlık: Pandemi gibi küresel sağlık krizleri, ülkelerin sağlık ve ekonomik güvenliklerini sağlamak amacıyla yerel üretim ve arz güvenliği stratejilerini geliştirmelerine neden oldu. Küresel krizler, dünya çapında tedarik zincirlerini etkileyerek jeopolitik gerginlikleri artırabilir.

Jeopolitik Değişimlerin Türleri

• Siyasi Değişimler:

Örnekler: Orta Doğu’da yaşanan iç çatışmalar ve Avrupa Birliği’nin genişleme politikaları siyasi değişimlere örnektir.

Ekonomik Etkiler: Siyasi istikrarsızlık ticaret ve yatırım kararlarını olumsuz etkileyerek bölgelerin ekonomik durgunluğa girmesine neden olabilir.

• Ekonomik Güç Dengesi Değişimleri:

Çin’in Yükselişi: Çin’in Afrika, Güney Amerika ve Asya’daki etkisi artarken, ABD ve AB’nin güçlerini yeniden konumlandırma çabaları ekonomiyi etkiliyor.

ABD ve Avrupa Birliği: Avrupa Birliği’nin Brexit sonrası ticaret politikaları ve ABD’nin enflasyonla mücadele stratejileri, ekonomik güç dağılımını etkileyen başlıca faktörlerdir.

• Güvenlik ve Savunma Politikalarındaki Değişiklikler:

Örnek Olaylar: NATO’nun doğuya genişleme stratejisi ve AUKUS ittifakı gibi güvenlik anlaşmaları.

Ekonomik Etki: Güvenlik politikalarının artmasıyla birlikte askeri harcamalar yükseliyor ve bu durum, kamu harcamalarını etkileyerek farklı sektörlerde daralmalara neden olabiliyor.

Jeopolitik Değişimlerin Ekonomi Üzerindeki Genel Etkisi

• Ticaret ve Yatırım Akışları: Jeopolitik değişimlere bağlı olarak ülkeler, ticaret kısıtlamaları veya teşvikleri kullanarak kendileri için daha avantajlı ticaret ilişkileri kurmaya çalışırlar. ABD-Çin ticaret savaşları, örneğin, küresel tedarik zincirlerini etkileyerek birçok ülkeyi ticaret politikalarını yeniden gözden geçirmeye zorlamıştır.
• Enerji Fiyatları ve Kaynak Erişimi: Enerjiye erişim ve fiyatlardaki dalgalanmalar, özellikle doğal gaz ve petrol gibi enerji kaynaklarına bağımlı olan ülkelerde ekonomik belirsizlikleri artırmaktadır. Yenilenebilir enerjiye geçiş ise enerji politikalarını uzun vadede dönüştürmektedir.
• Yatırım Stratejilerinde Değişim: Ülkeler, jeopolitik risklere karşı ekonomilerini korumak için stratejik sektörlerde yerli üretimi artırma, yabancı yatırımları kısıtlama veya yerel tedarik zincirleri geliştirme gibi stratejiler geliştirmektedir.
• Ekonomik İlişki: Jeopolitik değişimler, küresel ticareti, yatırım akışlarını, enerji piyasalarını ve istihdam oranlarını doğrudan etkiler. Ülkelerin ittifaklar kurarak ya da ticari kısıtlamalara başvurarak ekonomik sonuçlara yol açtığına dair güncel örnekler bulunmaktadır.
• Çin’in artan küresel etkisi, ABD’nin Asya-Pasifik bölgesine yönelik stratejik hamleleri ve Rusya-Ukrayna savaşı gibi olaylar, ekonomi üzerinde uzun vadeli etkiler bırakmaktadır.

GÜNCEL ÖRNEKLER

1. ABD-Çin Ticaret Savaşları ve Teknoloji Kısıtlamaları

ABD, Çin ile teknoloji rekabeti kapsamında çip teknolojilerine yönelik kısıtlamalar getirdi ve Çin merkezli bazı teknoloji şirketlerine (örneğin Huawei) ABD’de faaliyet yasağı uyguladı. ABD’nin özellikle yarı iletken ve çip teknolojileri üzerindeki bu kısıtlamaları, Çin’in teknoloji geliştirme sürecini yavaşlatırken, küresel yarı iletken tedarik zincirlerinde aksaklıklara neden oldu.

Ekonomik Sonuç: Bu kısıtlamalar, teknoloji sektöründe maliyetleri artırarak, çip üreticisi ülkelerin (Güney Kore, Japonya gibi) ticaretini ve gelişmiş teknolojiye bağlı tüm sektörleri etkiledi.

1. Rusya-Ukrayna Savaşı ve Avrupa’nın Enerji İthalatı Kısıtlamaları

Rusya’nın Ukrayna’ya saldırısı sonrasında Avrupa Birliği, Rusya’ya çeşitli ekonomik yaptırımlar uyguladı ve Rus gazının ithalatını kısıtlamak için alternatif enerji kaynaklarına yöneldi. Bu, Rusya için büyük bir gelir kaybına neden olurken Avrupa ülkelerinde enerji maliyetlerinde artışa yol açtı.

Ekonomik Sonuç: Doğalgaz fiyatlarındaki artış, Avrupa’da enflasyonu tetikledi. Alternatif enerji kaynaklarına geçiş hızlandı ve enerji bağımsızlığı öncelik haline geldi. Ayrıca, Rusya petrol ve doğalgaz satışında Çin ve Hindistan gibi pazarlara daha fazla yöneldi.

1. RCEP (Bölgesel Kapsamlı Ekonomik Ortaklık) İttifakı

Çin, Japonya, Güney Kore, Avustralya ve ASEAN ülkelerinin dahil olduğu RCEP anlaşması, 2022’de yürürlüğe girdi. Bu, Asya-Pasifik bölgesinde, ABD’nin dahil olmadığı en büyük ticaret bloğu olarak dikkati çekiyor. Anlaşma kapsamında gümrük tarifeleri düşürülürken, bölgede serbest ticaretin önündeki engeller kaldırıldı.

Ekonomik Sonuç: RCEP, Asya-Pasifik bölgesinde ticareti canlandırırken, ABD’nin Çin karşısındaki ekonomik gücünü sınırlandırabilir. Çin, ekonomik etkisini artırırken, ABD’ye yönelik ekonomik bağımlılık azalmakta ve Asya ülkeleri için alternatif pazarlar doğmaktadır.

1. AB’nin Karbon Sınır Vergisi Uygulaması

• Avrupa Birliği, karbon sınır vergisi uygulamasını getirerek karbon salınımı yüksek olan ürünlere sınırda ekstra vergi koyacağını duyurdu. Bu uygulama, karbon emisyonlarını azaltmayı amaçlarken AB dışındaki ülkelerden ithalatı daha pahalı hale getiriyor.
• Ekonomik Sonuç: Yüksek karbon salınımına sahip ülkelerden (örneğin, Çin, Hindistan gibi) yapılan ithalatın maliyeti artacak. Ülkeler, AB pazarına erişim sağlamak için daha sürdürülebilir üretim yöntemlerine yönelmek zorunda kalabilir.
• Bu örnekler, ülkelerin ittifaklar kurarak veya kısıtlamalar getirerek ekonomilerini korumaya ve jeopolitik güçlerini artırmaya çalıştıklarını göstermektedir.