Doç. Dr., Tümgeneral (E) Güray ALPAR
Japon kültüründe, “On” kavramıyla ifade edilen, borç ve minnet ilişkisi ekonomik olmaktan farklı ahlaki ve toplumsal bir yükümlülüğü içerir. Yükümlülükler doğuştan gelir ve ömür boyu bunların ödemesiyle uğraşılır. Bu sadece teşekkür ile kapanacak basit bir mesele olmayıp, bir Japon bu nedenle sizden zorunlu değilse bir hediye almak istemez. Japon kültürüne göre, insanlar doğuştan borçlu olarak doğarlar ve tüm ömürlerini çevreye, tabiata, eşyalara ve yakınlarındaki insanlara karşı bu borcu ödemek için harcarlar. En büyük borç ise İmparatora karşı olanıdır.
Zihinsel sınırlarına çekilmiş bir halkın coğrafi sınırlarını korumasının mümkün olmayacağı açıktır (Zygmunt, 2000). Temmuz ayının son günü Japonya Ulusal İstihbarat Ajansı (NRA)’nın Başbakan Takachi Sanae başkanlığında, ilk toplantısını yapması, daha önceden bilinmesine rağmen, nedense tüm dünyayı şaşırttı. Japon Ulusal İstihbarat Teşkilatının kurulup faaliyete geçirilmesi ne anlama geliyordu?
Konuya sadece istihbarat açısından bakıldığında farklı yorumlar yapılabilir. Ancak Japon kültürü konusunda araştırma yapmışsanız durum daha net anlaşılabiliyor. Bu Japon kültürünü bilmeyen birisi için biraz garip olabilirdi ancak sosyal antropoloji doktora eğitimi esnasında, Japon kültürü konusunda ayrıntılı olarak inceleme fırsatı bulduğumuz, Amerikalı antropolog Ruth Fulton Benedict tarafından kaleme alınmış orijinal ismi “The Chrysanthemum and the Sword” olan Krizantem ve Kılıç isimli çalışma ile birleşince bazı hususlar daha net ortaya çıkmaya başlıyor (Benedict, 1946).
Krizantem ve Kılıç, Benedict’in 1946 yılında, II. Dünya Savaşı sırasında ABD Savaş Bilgi Ofisi için yaptığı Japon kültür analizlerini içermektedir. Benedict, II. Dünya Savaşı koşullarında Japonya’ya gidemedi ancak ABD’de çok sayıda Japonla, toplum bilimsel veri toplama tekniklerini kullanarak derinlemesine görüşmeler yaptı ve onların kültürel duruşunu ortaya çıkarmaya çalıştı. Şüphesiz askerler bu sonuçlardan fazlasıyla istifade ettiler. Araştırmalar aynı zamanda Japonların da ilgisini çekti ve 1948 yılında Japonca’ya çevrildi. Bu eserin, Japonya’nın Çin Halk Cumhuriyeti ile ilişkilerinin bozulduğu dönemde ülkede en çok satan kitaplar arasında yer aldığını da biliyoruz.
Strateji akıl rehberliğinde ve doğru ellerde; zaman, mekan ve kuvveti en uygun uygun şekilde bir araya getirerek önünüze bir varoluş sahnesi koyar. Bu anlamda istihbaratın, derin bir gözlem ve farkındalık yeteneği ile kavramsal çözümleme gücü ve olayları bazan da görünenin ötesinde anlamlandırmaya fazlasıyla dayalı olduğunu ifade edebiliriz. Yine bu anlamda duygusal tepkiler yanında sezgilerin, ön yargılarla birlikte derinliğe nüfus etmiş kültürel kodların belirleyici rol oynadığını söyleyebiliriz.
Aslında bütün bu faaliyetlerin temelinde, asıl bilmemiz gereken konunun “zihinsel sınırlar” olduğunu da biliyoruz. Zihinsel sınır gerçekte, kendi düşünce inanç ve değerlerimizi de dış müdahalelerden korumak amaçlı çizdiğimiz sınırlar olup, baskı altında fikir değişimi ve zihinsel tükenişliğe karşı bir çare gibi duruyor. Eğer Japon halkını ve kültürünü derinliğine tanımıyorsanız, zaten yapılanlara da bir anlam veremezsiniz. Bu nedenle her türlü davranışa etki eden bir faktör olarak kültürel altyapıyı iyi bilmek zorundayız. Zaten Japon Ulusal İstihbarat Ajansının kuruluşu ile ilgili yapılan yüzeysel analiz ve eleştirilerin bir çoğunda da bu durum açıkça göze çarpıyor ve yanlış yorumlara götürüyor.
Japonya’nın tarihi, kültürü ve ekonomisi ile geçmişte büyük sınırlara yayılmış bir devlet olduğunu biliyoruz. Japonya tarihindeki en geniş sınırlara 1942 yılında II. Dünya Savaşı döneminde ulaştı (Yaklaşık 7,4 milyon kilometrekare). Savaş sonunda, ABD kuvvetlerinin isteği üzerine, 15 Ağustos 1945 tarihindeki radyodan teslim konuşmasını Japon İmparatoru bizzat yapmıştı. Çünkü daha önce belirtildiği şekilde, Japon kültüründe insanlar daha doğuştan borçlu olarak doğuyor ve tüm ömürleri boyunca bu borcu ödemek için uğraşıyor. En büyük “On” yani borç İmparatora karşıydı. İmparator savaşın dediği için savaşıyorlardı, ölüyorlardı. “Kutsal Rüzgar” anlamına gelen “Kamikaze” intihar saldırılarını da bunun için yapıyorlardı. Öyleyse, İmparator “durun” diyorsa, durmaları gerekiyordu. İşte bu nedenle bir gün önce ölümüne saldıran bir halk, diğer gün ülke içine giren işgalci askerleri çiçeklerle karşılıyordu.
Savaş sonunda İmparatorluk Silahlı Kuvvetleri dağıtıldı. Militarizmin ve saldırganlığının tekrar ortaya çıkmaması maksadıyla güvenlik birimlerinin yetkileri bilinçli bir şekilde kısıtlandı ya da ortadan kaldırıldı. Halen ülke, Almanya ile birlikte, masraflarını karşılayarak, en fazla ABD askeri bulunduran ülkeler arasında.
1954 yılında, ortaya çıkan tehditler nedeniyle ABD izniyle, ismi Japonya Öz Savunma Kuvvetleri olarak değiştirildi ve Müttefik işgali altında, kontrollü ve kısıtlı yeni bir yapılanmaya gidildi. Savaş sonunda Japonya’da kurulan yönetim, Almanya’nın kontrol altındaki yönetimine oldukça benzerdi ve gerçekten sıkı bir denetim altındaydı. Ancak nasıl Almanya’da Sovyet tehdidi bazı değişiklikleri zorunlu kılmış ve Almanya’nın silahlanmasına izin verilmiş ve NATO ülkesi olabilmiş ise Japonya ve civarında gerçekleşen gelişmeler de farklı bir durumu kendiliğinden oluşturma durumuna getirmiş gözükmektedir.
Dağınık ve etkisiz bir kurumun görevini tam olarak yerine getiremeyeceği açıktır. Japonya’daki mevcut yapının sınırlı yetki, sınırlı kaynak ve insan gücü ile her şeyden önemlisi değişik bakanlık ve kurumların ayrı ayrı toplamaya çalıştığı bilgileri stratejik düzeyde birbirleri ile paylaşıp, bütüncül bir hale getiremeyen yapısıyla etkisiz kaldığı zaten biliniyordu.
Japonya’nın bugüne kadar kendisine ait etkili bir istihbarat sistemi olmadığı zaten biliniyor. Japonya’da casusluğa karşı mücadele mevzuatı da zaten yetersiz olduğundan bu tür faaliyetlere karşı oldukça hassas durumda. Nitekim bir çok defa Japon teknolojisinin bazı ülkeler tarafından kolayca yurt dışına kaçırıldığına dair haberlere rastlanıyor ve bazı ülkeler sadece bu gerekçe ile Japonya ile teknolojisini paylaşmakta tereddüt ediyor. Japonya’da geniş kapsamlı bir casusluk yasası mevcut olmayıp 2013 yılındaki “Özel Olarak Belirlenmiş Sırların Korunması” kanunu doğrultusunda faaliyetler yürütülüyor. Buna göre ifşa edilmesi durumunda milli güvenliği zedeleyebilecek bilgilerin gizli tutulması gerekiyor. Eğer bu bilgiler yetkisiz bir şekilde paylaşılır ise on yıl hapis cezası verilebiliyor. Bunun dışında devlet sırrı olmayan ticari ve teknolojik bilgileri aktarılması ve casusluğu ise çoğu zaman ticari sır ve haksız rekabet konuları üzerinden soruşturuluyor. Yine başka devletler adına faaliyet gösteren kişilere yönelik takip ve ceza düzenlemelerinin genişletilmesi gerekiyor.
Her ne kadar henüz kuruluş aşamasında olsa da bir dönemler adeta bir “casuslar cenneti” tanımlanması yapılan Japonya, böylece II. Dünya Savaşı ertesinde ilk kez gerçek manada merkezi bir istihbarat teşkilatı kurmuş oluyor. İstihbarat sisteminde köklü bir değişiklik ve merkezileştirme öngörülüyor. Buna göre Mayıs 2026 ayında kurulan Ulusal İstihbarat Konseyinin başında, ülkenin önde gelen bakanlarıyla birlikte, Başbakan bulunacak ve tüm kurumların ülke güvenliğine yönelik topladıkları bilgileri yeni kurulan yapıya iletmeleri zorunlu olacak. Kurumun görevleri arasında ulusal acil durumlara müdahale yanında, terörle mücadele ve yabancı istihbarat örgütlerinin faaliyetlerine karşı koyma gibi görevler bulunuyor ve casusluk ve derin gizli operasyonlar da bu kapsamda takip edilecek. İlerleyen dönemde casuslukla daha da etkili yasal düzenlemelerin yapılacağı ve daha kapsamlı değişikliklerle zaman içerisinde ülke ihtiyacını karşılayabilecek kurumsal bir yapının oluşturulacağı açık. Nitekim Başbakan Sanae Takaiçi’nin açıklamaları atılacak adımların bugüne kadar yapılanlarla sınırlı kalmayacağının bariz işaretleri.
Yeni yapılanmaya yönelik en fazla tepki ülke içinden geliyor. Daha yapılan çalışmalardan bahsedilmeye başlamasıyla ülke sokaklarında protestolar başladı ve Japon parlamentosunda şiddetli tartışmalar yaşandı. Karşı çıkanlar, biraz da II. Dünya Savaşı öncesindeki baskıcı uygulamaları hatırlatarak, yapılanmanın Japon vatandaşlarının kişisel verilerini ihlal edilmesine yol açacağını ve temel haklarını kullanmasını engelleyebileceğini düşünüyor. Benzer endişeler nedeniyle Japonya’da daha önce kapsamlı bir casusluk yasasının çıkarılması başarısız olmuştu. Öneriler arasında tüm istihbarat faaliyetlerini denetleyecek özel bir komisyon oluşturulması da var. Her ne şekilde olursa olsun, Japon kültüründe mevcut şu konuyu da hatırlatmakta fayda var (Lebra, 2013: 54): Japon kültüründe grubun aldığı karara uyma konusu önemlidir. Bu karara uymama grup tarafından dışlanmaya neden olacağından belirgin bir öz kısıtlama yaratır ve kişi çoğu zaman grubun aldığı karar dışında fikir beyanından kaçınır. Buradan hareketle, konuya ilişkin dirençlerin zaten zaman içinde ortadan kalkacağını ve üzerinde genele yakın bir toplum desteği oluşturulacağını ifade edebiliriz.
Daha önce 1952 yılında, Japon milli güvenliğine yönelik tehditleri bertaraf etme ve casusluğu önlemekle, Adalet Bakanlığı bünyesinde kurulup, faaliyet gösteren “Kamu Güvenliği İstihbarat Ajansı (PSIA)” bulunuyor ve bu ilgili kuruluşlar bünyesinde istihbarat toplayarak Japon hükümet politikalarını desteklemeye çalışıyor ve her yıl “Kamu Güvenliğinde Durum ve Beklentiler” isimli “Uluslararası Terörizm Raporu” yayınlıyordu. Şimdi, Şinzo Abe’den başlayarak Japonya, istihbarat sisteminin bağlarını çözme ve tek bir çatı altında toplama yönünde adımlar atıyor ve değişen bölgesel güvenlik koşulları ve hassas teknolojilerin korunması ihtiyacı doğrultusunda istihbarat sistemini yeniden yapılandırıyor. Bir sonraki aşamada ise insan kaynaklı istihbarat faaliyetlerini sürdürecek ayrı bir teşkilatın kurulması planlanıyor.
Peki diğer devletler konuya nasıl yaklaşıyor?
ABD Basınına göre yıllardır ABD’den bilgi altyapısını sağlayan Japonya, artık kendi bünyesinde bilgileri toplayacak ve savunma ve güvenlik alanında daha fazla bölgesel sorumluluk üslenecek. İngiliz basını ise Japonya’nın bugüne kadar, yabancı örgütlerin istihbarat faaliyetlerini önlemekte yetersiz kaldığını vurgulayarak, sadece yeni bir kurum oluşturmanın yeterli olmayacağı, personel eğitiminden başlayarak denetim mekanizmalarına kadar süratle gelişim sağlanması gerektiği üzerinde duruyor (The Guardian).
Yapılan çalışmalar Japonya dışındaki bazı ülkelerde ise hiç de hoş karşılanmıyor. Bu ülkelerin başında Çin geliyor ve başlıca eleştiri “Ulusal İstihbarat Bürosu” kuruluşunun 31 Temmuz tarihine getirilmesi üzerinden ve bunun Japon işgal güçlerinin 731. Birimine bir gönderme olduğu üzerinden eleştiriliyor ve uluslararası düzene karşı bir meydan okuma ve provokasyon olarak nitelendiriliyor. Bu birim Çinliler tarafından, II. Dünya Savaşı yıllarında Alman ve İtalyanlarla birlikte hareket eden Japon askerlerinin Çinli, Rus, Koreli ve müttefik asker ve sivil esirlere yönelik dehşet verici tıbbi deneyleriyle ve Çin’in sivil yerleşimlerine kasıtlı olarak yaydığı mikroplarla ve katliamlarla anılıyor. Bu olay ayrıca Japonya’nın II. Dünya Savaşı öncesinde ve sırasında kullandığı meşum Tokko’nun (Özel Yüksek Polis) yeniden diriltilmesi olarak görülüyor. Buna örnek olarak da 2013 yılında dönemin Japonya Başbakanı Şinzo Abe’nin bir hava üssünü ziyaretinde, üzerinde “731” numarası bulunan bir eğitim uçağından poz vermesi gösteriliyor. Diğer taraftan yeni sistemin etki sahasının, Japonya’nın iç sınırlarının çok ötesine uzanacağı belirtilerek, Japonya’nın ABD Merkezi İstihbarat Teşkilatı (CIA) benzeri olacak bu yapısının ABD-Japonya istihbaratını entegre ederek bölgedeki gerilimi artıracağı ve barış ve istikrarı bozacağı da ifade ediliyor. Diğer eleştiriler ise Japonya’nın giderek anayasal kısıtlamalardan kurtulması, istihbaratın etki alanının genişlemesi, silahlanmanın ve askeri harcamaların artışı ile kavramların yeniden oluşturulması ve amaçlı sembolik provokasyonlar yoluyla giderek daha saldırgan bir toplum yaratılması olarak belirtilmektedir.
Tüm bunların ötesinde Asya-Pasifik bölgesindeki güvenlik ortamının hızla değiştiği ve bu doğrultuda yeni yapılanmalara gidildiği açıkça görülüyor. Japonya ise bu dönüşümü en fazla yaşayan ve yaşayacak ülkelerden birisi gibi görülüyor. Anayasanın 9. maddesinin değiştirilmesi, II. Dünya Savaşı sonrası kendisine dikte edilen pasifist politikaların terk edilerek daha teknolojik silahlara ve istihbarat sistemine sahip güçlü bir ordu oluşturulması bunlardan bazıları.
Bu açıdan bakıldığında bir ülkenin coğrafi sınırlarının tarihin akışı içerisinde değişebildiğini, ancak birey ve kültürel kafasında çok daha güçlü bir şekilde oluşan “zihinsel sınırları” kaldırmanın hiç de kolay olmadığı görülmektedir. Şurasını da unutmamak gerekir ki karanlık dönemlerde toplumlar, kendi varlıklarını sürdürmeyi mutlak bir beka sorunu olarak kodlarlar (Uysal, 2026: 231).
Gerçek uyanış, kurgu bir düzenin ortadan kaldırılması ve ihtiyaca uygun sistemlerin oluşturulması ile ancak sağlanabilir. Japonya’nın da bunu yapmaya ve kendisini değişen koşullara göre ayakta tutmaya çalıştığı görülüyor. Bunun başarıp başaramayacağını bilmiyoruz, ancak bütün bunlara bakıyor ve Fukuyama’nın şu sözlerini hatırlıyoruz (Fukuyama, 1999: 331): O zaman insanlık yola dağılmış bir araba konvoyu gibi gözükecek. Kimileri kararlı bir şekilde kente doğru yönelirken, kimileri araba izlerine takılıp kalacak… Bazıları yan yollara sapacak, ama son sıradağları aşan sadece tek bir geçit olduğunu görmek zorunda kalacak…
Kaynakça:
Benedict, F. Ruth. (1946).The Chrysanthemum and the Sword, USA, Houghton Mifflin.
Benedict, F. Ruth. (1994). Krizantem ve Kılıç, İstanbul: İş Bankası Yayınları.
Fukuyama, Francis. (1999). Tarihin Sonu ve Son İnsan, Çev. Zülfü Dicleli, İstanbul: Gün Yayıncılık.
Lebra, Sugiyama Takie. (2013). Japonlar ve Davranış Biçimleri, Çev. Oğuz Baykara, İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
Uysal, Kemal. (2026). Bilişsel Harp Doktrini, İstihbaratın Felsefesi, Ankara: Legem Yayınevi.
Zygmunt, Bauman. Liquid Modernity, Cambridge: Polity Press.
