TARİH METODOLOJİSİ VE SARIKAMIŞ HAREKATINI DOĞRU YORUMLAMAK
Bazı konular, disiplinler arası bir bakış açısı ile derinliğine ve çok yönlü incelenmediğinde, tam olarak ortaya konulamaz. Tarih, olayları ve olguları yer, zaman, neden ve sonuç ilişkisi çerçevesinde inceleyen bir bilim dalıdır. Kaynaklara dayalı olarak olayları analiz eder ve gerçeğe yakın sonuçlar koymaya çalışır. Metodoloji ise bu tür araştırmalarda kullanılan yaklaşım ve yöntemlerdir.
İbni Haldun. “Tarihçinin görevi doğruyu doğru olmayandan ayırarak, doğru olanları bir düzen içinde bir araya getirmektir” demişti. Ancak tarih, toplumu şekillendirme adına, bilinçli ve bilinç dışı olarak çarpıtıldığında, ortaya; gerçeğin dışında, açıklaması güç, şaşırtıcı ve karmaşık, mantık dışı anlatılar çıkar.
Bu açıdan değerlendirildiğinde, 22 Aralık 1914 tarihinde başlayan ve 05 Ocak 1915 tarihinde geri çekilme emri verilen “Sarıkamış Harekâtı”, öncesi ve sonrasıyla, belki de Türk Tarihi’nin üzerinde en fazla tartışılan olaylarından birisini oluşturur.
Bu harekatın, mantıksal bir çerçevede, metodolojik bir yaklaşımla ve değişik kaynakların doğru olarak ortaya konulması ile incelenmesi ihtiyacı bulunmaktadır. Bu çalışma ve sorular uzun süreli bir çalışma, kaynakların değerlendirilmesi ve harekât alanının yerinde incelenmesi ile ortaya konulmuştur.
Harekât Öncesi
Osmanlı Devleti’nin savaş dışı kalması mümkün müydü? Rus Çarı Nikola ile İngiliz Kralı 7. Edward’ın, Estonya’nın Reval şehrinde, 9 Haziran 1908 tarihli Reval Görüşmesindeki, Osmanlı topraklarını paylaşımı konusu bu açıdan nasıl değerlendirilebilir? Gerçekten Osmanlı Devleti’nin savaşa girmesi önlenebilir ve savaş dışı kalan Osmanlı bu süreçten daha da güçlenmiş olarak çıkabilir miydi?
Rus Ordusunun öncekilerde olduğu kadar güçlü olmadığı ve Sarıkamış Harekâtından 3 ay kadar önce, 26 Ağustos-30 Ağustos 1914 tarihleri arasında gerçekleşen Tannenberg Muharebesinde, Almanların 20 bin kayıpla, 200 bin Rus askerini etkisiz hale getirdiği göz önüne alınmalı mıdır?
Yine bu kapsamda; 01 Kasım tarihinde ileri harekata başlayan Rus Ordusunun, Sarıkamış’a 100 km mesafedeki Köprüköy’e kadar geldiği, 3. Ordu Komutanı Hasan İzzet Paşa’nın isteksizliğine rağmen, yapılan karşı bir saldırı sonucu, “Köprüköy ve Azap Zaferleri” ile Horasan’a kadar geri atılmasını ve bu savaşlarda büyük kahramanlıkları görülen Albay Ziya YERGÖK’ün, “İlk defa Allah bize Rusları kaçarken enselerinden seyretmeyi nasip etmiştir.” demesini nasıl yorumlamalıyız?
Sarıkamış Harekatının başlangıcında, Rus askerlerinin 1 tugay kuvvetiyle Oltu Bölgesinde, geri kalan askerleriyle ağırlıklı olarak Horasan bölgesinde bulunduğu, Sarıkamış’ta ise yanlarında sadece 13’er adet fişek bulunan, 3000 kadar yaşlı geri hizmet askerinin ve başlangıçta sadece 2 adet topun bulunduğunun bilinmesi gereği var mıdır?
Harekât Esnasında
22 Aralık 1914 tarihi, Sarıkamış Harekatının başlangıç tarihidir, bugünlerde henüz donma olayı yaşanmamıştır. Bu tarihte harekete geçen Albay Hafız Hakkı komutasındaki, Samsun’a 800 km yürüyerek gidip gelmiş 10. Kolordunun, Narman üzerinden Oltu’yu ele geçirdiği, burada çok miktarda yiyecek ve giyecek varken talan edildiği, sonrasında kısa yoldan Bardız’a giderek 9’uncu Kolordu ile buluşabilecekken, çekilen Rus tugayının peşinden Kosor Boğazına girdiği, Ardahan/Göle’nin ele geçirildiği, burada Kolordu Kurmay Başkanı Yarbay Nasuhi’nin planlarla birlikte esir düştüğü, bunun üzerinde Rusların Sarıkamış’ı boşaltma kararını durdurduğu, 10 kolordu birliklerinin iki gün gecikmeli olarak, planlanan bölge haricinde ve çok zor bir bölgeden, ancak 26 Aralık gecesi Ormanlı Köyünden Allahuekber dağlarına tırmanmaya başladığı, o gece olağan dışı yaşanan tipi nedeniyle Kolordunun, inanılmaz bir şekilde, sadece 3200 kişiyle Allahuekber Dağlarını aşabildiği, ve yine ertesi gün Sarıkamış-Kars arasındaki Selim tren istasyonunu ele geçirdiği ve bir gün burada oyalandıktan sonra, 29 Aralık gecesi aç karnına, artık takviye almış Sarıkamış’a taarruz ettiği, bazı mahallelere girdiği ancak askerler yiyecek bulmak için evlere dağılınca etkili olamadığı, doğruları, inanılmaz sabır ve tahammül yeteneği ve hatalı tarafları ile tam olarak ortaya konulabiliyor mu?
10. Kolordu’nun, 24 Aralık tarihinde Bardız’ı ele geçirirken, Kurmay Başkanı Şerif İLDEN’in kitabında bahsettiği şekilde “Bardız’a giderken Enver, yanında az bir kuvvetle at üzerinde görüldü. Birlikleri takip ediyor, acele etmeleri için bağırıyordu. Küçük bir Rus birliği karşısına çıksa başına bir iş gelecek.” açıklamasını nasıl yorumlamamız gerekiyor?
Yine Bardız’da Ruslara ait erzak ve yiyecek depolarının imha edilmeden ele geçirilmesi ile 29. Tümen Komutanı Arif BARTIN’ın, “Bardız’ı ele geçirdiğimizde, kolorduya günlerce yetecek yiyecek ve giyecek ele geçirildi.” sözü ile Şerif İLDEN’in “Bütün kolorduya yetecek yiyecek ve giyecek var. Ziyafetler çekiliyor.” yorumunu bir tarihçi nasıl değerlendirmeli?
Rus Sarıkamış Grup Komutanı General Mislayevski, bu plandan kurtuluş olmadığını görmüş ve geri çekilme emrini vererek Tiflis’e gitmişti. Orada da halka, “Türkler geliyor” deyince bir panik başlamış ve halk kaçmak için tren istasyonlarına akın etmişti. Bundan sonra henüz yaşlı askerlerle korunan ve daha Horasan bölgesindeki kuvvetlerle takviye edilmemiş, Sarıkamış’a bir an önce ilerlemek gerekirken, ayrıca 25 Aralık tarihinde havanın önceki günlere göre kısmen düzeldiği, yağış olmadığı ve yerde 20 cm kadar kar varken, Enver Paşa, 29. Tümenle birlikte Bardız-Yayla-Karakilise yolundan gayretli bir şekilde en önde, bir an önce takviye almadan Sarıkamış’ı ele geçirmek isterken, 9. Kolordunun bazı birliklerinin istirahat ettiğini görmesini ve Yarbay Şerif İLDEN’i azarlamasını (Kendi anılarından), Kolordu Komutanı İhsan Paşa’ya da, «Derhal kolordunun başına geç ve bir an önce Sarıkamış’a ulaşın» emrini vermesine rağmen, Enver Paşa uzaklaşınca, İhsan Paşa’nın Şerif İLDEN’e dönerek: “Hakaret ediyor Monşer. Ne de olsa başkomutan. Ne derse yapmak gerek.” diye söylenmesini ve o gece birliklerin ileri harekâtını durdurmasını ve kolorduya istirahat vermesini nasıl yorumlamak gerekiyor?
Bu esnada, aşama aşama Sarıkamış’ın Horasan’daki Rus Birlikleriyle takviye edilmeye başladığını, bunların karşısında bırakılan 11. Kolordunun geri çekilmeyi önlemesi gerekirken, Kolordu Komutanı Galip Paşa’nın yeterince atılgan hareket etmediğini, oysa sonraki günlerde hatta 06 Ocak tarihinde Sarıkamış’taki Türk birlikleri çekildikten sonra, isteksiz ve zayıf taarruzlar karşısında bile Rusları geriye atabildikleri gerçeği nasıl anlatılabilir?
Harekât Sonrası
Rus kaynaklarının incelenmesi neticesi ortaya çıkan, “Demiryolunu aldılar, Sarıkamış’a girdiler. 156. Piyade alay kışlasını bile ele geçirdiler. Küçük rütbeli askerlerin sabır ve tahammül gücü hayranlık verici, ancak Kolordu ve ast birlik komutanları Enver Paşanın ve askerlerin özverisini gösterememiştir. Sarıkamış içinde ve civarında savaşan Türk birliklerinin bazılarının mevcudu %10’un altına düşmüştü ama inanılmaz bir şekilde büyük bir inanç ve irade ile çekilmeden hala savaşa devam ediyorlardı.” değerlendirmelerini dikkate almak gerekiyor mu?
Yine, Rus Ordusu Kurmay Başkanı, Albay Maslofski’nin, Sarıkamış’a yapılan Türk taarruzları sonucunda düştükleri durum konusundaki, “Sarıkamış’ta vaziyet pek kritik bir şekil almıştı. Fakat Türkler bugün taarruza devam etmeyerek, Yukarı Sarıkamış’ı işgal etmekle yetindiler. Sonradan anlaşıldığına göre 9. Türk Kolordu Komutanı İhsan Paşa, Rusların direnişleri üzerine, Sarıkamış’ta Rus kuvvetlerinin kuvvetli olduğunu zannederek, kesin taarruzu yapmak için bütün kolordu kuvvetlerinin gelmesini beklemiştir. Türkler Sarıkamış’ta demiryolunun 600 adım yakınlarında Turnagöl Dağı eteklerini işgal etmişler, demiryolu hattı ve Kars yoluna hâkim sırtları ele geçirmişlerdir. Bu hattın hemen altı levazım ve cephanelerimizle doluydu ve Sarıkamış Grubumuzla Tiflis arasında her türlü irtibat kesilmişti. General Milayevski ise bu durum karşısında kıtaları bırakarak Tiflis’e girmeye karar vermişti.” ifadeleri ile, General Nikolski anılarında (Sarıkamış Harekâtı, 1935), Türk Komutanların, başlarında Ordu Komutanı olduğu halde, en zor taarruzları dahi cesurca yaptıklarını söylemesini ve “Durum çok vahimdi, kuvvetli ve atılgan Türkler Kars’dan gelen demiryolunu kontrol altına almıştı. General Milayevski durumun vahim bir hal alması üzerine geri çekilme için emir verdi. Gece Türkler sırtlardan aşağı indiler, istasyona, köprüye ve Kartal Dağına taarruz ettiler. Türkler geri çekilen Rus taburunun ardından Sarıkamış’a girdiler ve Sarıkamış çevresini ve 156. Piyade Alayı kışlasını ele geçirdiler. Kolordu komutanlarından itibaren aşağı doğru ast komutanlar, Enver Paşa tarafından kendilerine verilen ve büyük özveri isteyen görevleri başaramadılar. Örneğin 26 Aralık’ta 29. Tümen Komutanı Albay Arif Baytın, Sarıkamış’ta Rus Yüzbaşı Mushelof’un iki topla açtığı ateşe şaşırarak, kendisine tam ve kesin bir başarı getireceği kesin olan Sarıkamış harekâtını durdurmuştur. Küçük komuta heyeti ve erlere gelince onlar tarihi sabırlarını göstermişler, dondurucu ve telefonların bile işlemediği soğuklarda iki üç hafta süreyle bir barınaktan yoksun kaldıkları zamanlarda bile, durmadan muharebe etmişlerdir.” analizini göz ardı etmemize imkân var mıdır?
Savaş Zaiyatını Fazla Gösterme
Bir ordu savaşacak muharip askerler ile geri ve yardımcı sınıf birimlerden oluşur. 3. Ordunun genel mevcudunun 118.000, ancak muharip mevcudunun 67.000 civarında olduğu bilinirken ve böylesi zor bir harekata ağır topçu dahil, geri hizmetteki askerlerin ve sağlık durumu uygun olanların götürülmediği açıkça ortadayken ve yine harekat sonrası 15 gün içinde Rus ilerleyişinin Horasan-Köprüköy arasında durdurulduğu, daha sonra Rusların yenilgiye uğratıldığı ve bu nedenle Rusların Erzurum’a ilerlemesinin en az 13 ay geciktirildiği gerçeği göz ardı edilerek (Edward, 2018:145-146) ve Rus kayıplarının en az 32.000 olduğu, bunu 40.000 olarak bildiren kaynakların da olduğu ortadayken aşırı bir yorum yapılmasını, tek kurşun atılmadan 90.000 şehit gibi (Kara, 1998:123,124) herkesin kafasına yerleştirilmiş yanlış ifadelerle ve hatta kayıpların bilinçli olarak bazı kaynaklarda, 100.000’e kadar (Mumcu, 1991: 191,192, Açıköğretim, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi I, 1998: 48-50, Coşkun, 1991: 216,217) çıkarılmasını nasıl açıklayabiliriz?
Harbin Seviyeleri Olduğu Gerçeği
Harbin taktik, operatif ve stratejik seviyeleri vardır. “Harekât stratejik açıdan hedefine ulaşmış, Rus ordusu geciktirilmiş, zayiat verdirilmiş, İstanbul’u kuzeyden tehdit etmesi engellenmiştir” görüşleri ve İngiliz Dışişleri Bakanı Kitcehere’nin, Çanakkale Harekâtı esnasında, Sarıkamış nedeniyle Rusların önceden planlandığı şekilde İstanbul’a kuzeyden bir çıkarma yapamamaları ve gücün bölünmeden Çanakkale’de kendilerine karşı kullanılması karşısında son derece rahatsız oldukları açıklamasını nasıl değerlendirilmelidir?
Savaşı Her Kesimin Kendisine Göre Yorumlaması
Rusların, Enver Paşa’nın o dönemde Türkistan coğrafyasındaki etkisinde çekinerek, Viladimir KORDİN’e “Enver, Türk Halkının Düşmanı” isimli bir film hazırlattırmaları ve bunu 1930 yıllara kadar her yerde, göstermelerini nasıl yorumlamalıyız?
Bu harekatın kötülenmesinde, Ermenilerin 1915 yılında yaşanan göçten, Enver Paşa’yı sorumlu tutmalarının ve istismar etmelerinin bir etkisi var mıdır?
Enver Paşa, yaşanılan Balkan Bozgunu sonrası görevden kaçan, 1300 civarında subayı emekli etmişti? Bunların Enver Paşa aleyhine söylemlerde bulunması ve çalışmalar yapması mümkün olabilir mi?
En kritik gün olan 25 Aralık 1914 gecesi, kolorduyu istirahat ettiren, gecikmeye ve Sarıkamış’taki Rus kuvvetlerinin takviye almasına neden olan ve sonrasında Ruslara 3 yıl esir düşen, dönüşünde Enver Paşa’nın emri ile Harp Divanına verilerek ordudan atılan, ancak Sakarya Savaşı’nın kritik günlerinde yazdığı Sarıkamış Kitabında Enver Paşa’yı kötüleyerek, Afganistan’a Büyükelçi olarak atanan, Köprülülü Şerif İLDEN’in rolü nasıl yorumlanabilir?
Doğru olmadığı halde, sürekli ve bilinçli olarak Enver Paşa’yı ATATÜRK ile karşı karşıya getirme çabasının olduğu, Kurtuluş mücadelesinin sıkıntılı günlerinde bazılarının ve bazı ülke istihbaratçılarının, Enver Paşa’nın bir ordu ile Kafkaslarda hazır beklediği haberlerini yaydığı, Enver Paşa’nın, Mustafa Kemal’e bir mektup yazarak böyle bir şeyin olmayacağı garantisini vermesine rağmen, bunun ileriki yıllarda da sürdürüldüğü, diğer taraftan ATATÜRK’ün, Enver Paşa’nın ölüm haberini duyunca, “O bir güneş gibi doğdu ve bir grup ihtişamıyla battı. O ölmedi, şehit oldu.” dediğinin bilindiği konusu nasıl analiz edilebilir?
Farklı Kaynakların Değerlendirme Dışında Tutulması
Enver Paşa’nın yanında Harekât Şube Müdürü olarak görev yapan İsmet İNÖNÜ’nün, “O büyük ve başarılı bir insandı. Vatanseverdi. Atatürk’le bir sorunu yoktu. Orduyu siyasetten ayırdı. Islah etti, eğitti. Mükemmel ve çalışkan bir askerdi.”, Rauf ORBAY’ın Hatıralarında, “Enver Paşa’nın savaşa girme konusunda bir kabahati yoktu. Başka çare yoktu. Sarıkamış harekâtı stratejik alanda İstanbul’un işgalini önledi.” ve dönemin Sadrazamı Sait Halim Paşa’nın, Malta esaret günlerinde (Kutay, 1962:78), “Ben harbe karşıydım. Ancak Enver Paşa Alman ittifakını gerçekleştirerek onlardan aldığı kaynaklarla Boğazı tahkim ettirmese idi, aniden işgal edilmemiz kaçınılmaz olacaktı. Kabine içinde ben dâhil birçok kişi bu tehlikeyi göremedik.” İfadelerini nasıl değerlendirmemiz gerekiyor?
Sonuç
Bir toplumu yönlendirmek isteyen ideolojilerin tarihle oynadıkları ve kendilerine göre yorumladıklarını zaten biliyoruz. Eğer araştırmacı, sadece olayları görünen veya gösterildiği haliyle nakleder ve zamanın şartlarını geniş bir şekilde dikkate almazsa, yanlışa düşmekten kurtulamaz. Stratejik planlama; dünün tecrübelerinde, bugünü analiz edip, yarını tasarlama ve bunu gerçekleştirecek bakış açısı ve düşünme yöntemidir. Bu anlamda şüphesiz, günümüzde dahi Sarıkamış Harekâtı konusunda sorulması ve ortaya konulması gereken birçok husus bulunuyor. Yapılan bu çalışmanın, bundan sonra Sarıkamış konusunda yapılacak tarafsız çalışmalar için bir altyapı oluşturması ve gerçeklerin ortaya çıkarılması açısından bir yol gösterici olması en büyük arzumuzdur. Bu aynı zamanda, vatanı için hayatını ortaya koyan şehitlerimize karşı da yerine getirmemiz gereken tarihi bir görevdir.
Kaynakça:
Akad, Tanju Mehmet. Osmanlıların Stratejik Sorunları, Kastaş Yayınları, İstanbul, 2005.
Aksun, Ziya Nur. Enver Paşa ve Sarıkamış Harekâtı, Ötüken Yayınları, İstanbul, Mart 2005.
Allen, W.D.E. ve Muratoff Paul. 1828-1921 Türk Kafkas Sınırındaki Harplerin Tarihi, Ankara: Gnkur Basımevi, 1966.
Alpar, Güray. Uluslararası İlişkilerde Strateji ve Savaş Kültürünün Gelişimi, Pelit Yayınları, Konya, 2015.
Alpar, Güray. (2018). Birinci Dünya Savaşı’nda Köprüköy ve Azap Zaferleri, ETÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Erzurum, III/6, Ekim 2018.
Alpar, Güray. (2018). Stratejik ve Taktik Açıdan Sarıkamış Harekatının Sebepleri ve Günümüzü Etkileyen Sonuçları, Atlas Journal, Cilt 4, Sayı 14, s. 1544-1563.
Alpar, Güray.(2017). Kargapazarı Muharebeleri ve Erzurum Savunmasında Seyyar Jandarma Birlikleri, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2017/9/1, s. 1079-1096.
Altınbilek, Hakkı. Naci Kır. Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi Kafkas Cephesi 3. Ordu Harekâtı, Cilt:1, Genelkurmay Basımevi, Ankara, 1993.
Aydemir, Süreyya Şevket. Makedonya’dan Ortay Asya’ya Enver Paşa, C-2, Remzi Kitapevi, İstanbul, 2013.
Babacan, Hasan. “Sarıkamış Harekâtına Talat Paşa’nın Yaklaşımı, Zamansız Mahşer: Sarıkamış, Ed. Kars Valiliği Kültür Yayınları Dizisi, Kars, 2010.
Bardakçı, İlhan. İmparatorluğa Veda, Alioğlu Yayınları, İstanbul, 2002.
Bardakçı, Murat. Hafız Hakkı Paşa’nın Sarıkamış Günlüğü, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2014.
Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi Kafkas Cephesi 3 ncü Ordu Harekâtı, c. II, Gnkur. Basımevi, Ankara.
Bölükbaşı, Necati. Sarıkamış Harekâtı, Bilge Kültür Sanat, İstanbul, 2015.
Çakmak, Fevzi. Büyük Harpte Şark Cephesi Hareketleri, Genelkurmay Matbaası, Ankara, 1936.
Çolak, Mustafa. Enver Paşa, Osmanlı Alman İttifakı, Yeditepe Yayınları, İstanbul.2008.
Çolak, Mustafa. Alman İmparatorluğunun Doğu Siyaseti Çerçevesinde Harbiye Nazırı Enver Paşa ve Türkçü Politikaları, Fakülte Kitabevi, İstanbul, 1961.
Danişmend, Hami. İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, İstanbul, 1972.
Eren, Özhan. Sarıkamış’a Giden Yol, Alfa Yayınları, İstanbul, Ekim 2005.
Erickson, J. Edward. I. Dünya Savaşında Osmanlı Ordusu, Çev. Kerim Bağrıaçık, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul, 2009.
Demirel, Muammer. Sarıkamış’ta Ermeni Olayları, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 13 (31),2006.
Erkin, Cemal Feridun. Türk Sovyet İlişkileri ve Boğazlar Meselesi, Ankara, 1968.
General F. Belen, 20. Yüzyılda Osmanlı Devleti, Remzi Kitapevi, İstanbul, 1973.
Hafız Hakkı Paşa, Sarıkamış Günlüğü, Yay. Murat Bardakçi, İş Bankası Yayınları, İstanbul, 2014.
Halaçoğlu, Yusuf. Ermeni Tehciri, Babiali Kültür Yayınları, İstanbul, 2007.
İlden Şerif. Sarıkamış, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul, 2011.
İlter, Aziz Samih. Birinci Dünya Savaşı’nda Kafkas Cephesi Hatıraları, Yay. Hz. Zekeriya Türkmen-Elmas Çelik, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yay, Ankara 2007.
İnönü, İsmet. Hatıralar, Bilgi Yayınları, Ankara,2018
Karaca, Taha Niyazi. Büyük Oyun, Gladstone’un Osmanlı’yı Yıkma Planı, Timas Yayınları, İstanbul, 2011.
Kaymakam Selahaddin, “Büyük Harpte 10. Kolordu ve Sarıkamış Muharebeleri Hakkında Bir Konferans”, Askeri Mecmuanın Tarih Kısmı, Sayı: 22 (1 Temmuz 1931). Askeri Mecmua, 2. Kısım.
Kocaoğlu Selim Osman. Rauf Orbay’ın Hatıraları, Temel Yayınları, İstanbul, 2005.
Konukçu, Enver. Sarıkamış Felaketinin Arkasında Ermeni İhaneti Var, Erzurum Gazetesi, 30 Aralık 2013.
Konukçu, Enver. Hafız Hakkı ve Cemal Paşalar, Atatürk Üniversitesi Yayını, Erzurum, 2010.
Köprülülü, Şerif. Sarıkamış, İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2017
Köseoğlu, Nevzat. Şehit Enver Paşa, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2008.
Kurat, Yuluğ Tekin. Osmanlı İmparatorluğunun Paylaşılması, Turhan Kitapevi, Ankara, 1986
Kutay, Cemal. Dünya Harbinde Teşkilat-ı Mahsusa, Tarih Yayınları, 1962
Lamartine de Alphonse. Osmanlı Tarihi, Çev. Serhat Bayram, Kapı Yayınları, İstanbul, 2011.
Maslosvki, E. V. General Maslofski’nin Umum Harpte Kafkas Cephesi Eserinin Tenkidi, Genelkurmay Basımevi, 1935, Ankara.
McCarthy, J., The Ottoman Peoples and the End of Empire, London, 2001. New York, 2013.
Niccolle,David. Askeri Tarih Dizisi, Çev. Levent Cinemre, İş Bankası Yayınları, İstanbul, 2011.s.17.
Orbay Rauf. Siyasi Hatıralar, Örgün Yayınevi, Aralık, 2009.
Osmanlı Belgelerinde Ermeniler, Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Ankara, 1994.
Özdemir, Yavuz. Bir Savaşın Bilinmeyen Öyküsü, Sarıkamış Harekâtı, Erzurum Kalkınma Vakfı Yayınları, Erzurum, 2003.
Philips, Morgan Price. War and Revolution in Asiatic Russia, George Allen and Unvin Ltd., London,1918.
Ponting, Clive. Dünya Tarihi, Çev. Eşref Bengi Özbilen, Alfa Yayınları, 1.Basım, İstanbul, Mayıs 2011.
Reynolds A. Michael. İmparatorlukların Çöküşü, Osmanlı Rus Çatışması 1914-1918, Çev.
Yücel Aşıkoğlu, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul, 2016.
Rus Generalin Anlatımı ile Sarıkamış Harekâtı, Sarıkamışlı Geçmiş Zaman, General Nikolski, Kariyer Yayınları, 2013.
Sarıkamış Harekâtı, Genelkurmay Basımevi, Ankara, 1935.
Sert, Selahattin. Sarıkamış’tan Soykırım’a Savaşın Gizli Katilleri, 1914 Alman İhaneti, Kumsaati Yayınları, İstanbul, 2009.
Sevinç, Necdet. Arşiv Belgeleriyle Tehcir, Ermeni İddiaları ve Gerçekler, Avrasya-Bir Vakfı Yayınları,
Tekin, Enver. İmparatorluğun Son Kurşunu Enver, Yakın Plan Yayınları, İstanbul, 2017.
Uyar Mesut, Erickson,J. Edward. Osmanlı Askeri Tarihi. İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2014.
Ülkü, İrfan. KGB Arşivlerinde Enver Paşa Türklüğün Son Cephesi, Karakutu Yayınları, İstanbul,2005.
W.E.D. Allen ve Paul Mutatoff. Caucasian Battlefields: A history of Wars on Turco-Caucasian Borders, 1828-1921, Cambridge University Press, 1953.
Yergök, Ziya. Sarıkamış’tan Esarete, Yay. Haz. Sami Önal, Remzi Kitapevi, İstanbul, 2006.
I. Dünya Savaşında Rusların Rolü, Yapı Kredi Yayınları, Ankara,2013.
