Kırgızistan’da Dil ve Kimlik: Tarihsel Mirasın Yeniden Canlandırılması
Kübra Merve TAŞ/Dilbilimci
Bir ülkenin kültürü şüphesiz o ülkenin jeopolitiğinin bir parçasıdır. Jeokültür temelinde şekillenmeyen politikalar gerçekçi olmaktan uzaktır. Toplumsal bir birikim olarak kültürel temellerin hatırlanması, korunması ve gelecek kuşaklara iletilmesi bir ulus ve bir halk için bir varoluş meselesidir.
Kırgızistan’da öz bilinci farkındalıkla canlandırmak adına birtakım kararlar alınıp uygulanmaya başlanmıştır. Son günlerde mecliste konuşulan konulardan en önemlisi soyadlarının Türkçeleştirilmesi kararıdır.
Rusça -ov/-ova ve -ovich/-ovna ekleri yerine Kırgız Türkçesi’ne ait uulu (oğlu), kyzy (kızı) gibi eklerin gelmesi önerilmiştir. Bu yasa aslında bağımsızlığın ilk yıllarında mevcut olmakla birlikte dönemin sosyo-psikolojik durumu bu yasanın yaygınlaşmasını geçerli kılamamıştır.
2024 yılının son meclis toplantısında Kırgızistan Meclis Başkanı Nurlan Turgunbekoviç’in soyadını değiştirip Nurlan Turgunbek Uulu olacağına ait duyurusu mecliste büyük ilgi görmüştür. Yeni yıldan sonra bu kararını uygulayan meclis başkanı, öze dönüşün örneği olmuştur.
Diğer taraftan halkın kimliğinin korunmasında önemli bir adım atmıştır. Bu, sadece dilsel bir değişim değil, aynı zamanda tarihsel ve kültürel mirasın yeniden canlandırılmasıdır. Bu gelişmenin ardından Sovyetlerden kalan köy isimlerinin de Kırgızistan Türkçesine uygun şekilde değiştirilmesini kararlaştıran yasa tasarısı yürürlüğe girmiştir. Bu yasa sadece siyasi olmayıp aynı zamanda halkın dilini, kültürünü ve tarihini yeniden sahiplenmesinin bir sembolüdür.
Bu gelişmelerin en başında Kırgız Türkçesinin kullanılmasının yaygınlaştırılması üzerine çalışmalar bulunmaktadır. Kırgız Türkçesi’nin yaygınlaşması ve resmi dil olarak güçlendirilmesi, ülkenin dilsel kimlik inşasında merkezi bir rol oynamaktadır. Sovyetler Birliği döneminde, Rusça; eğitim ve resmi dil olarak kullanılmaya devam etti. Ancak Kırgızistan’ın bağımsızlığını kazanmasının ardından, Kırgız Türkçesi’nin kullanımının teşvik edilmesi, milliyetçilik ve ulusal kimlik arayışının bir göstergesidir.
Kırgızistan hükümeti, Kırgız Türkçesi’ni daha fazla yaygınlaştırmak ve dildeki bozulmayı engellemek için bir dizi politika geliştirmiştir. Bu çabalar, Kırgız halkının kendi diline ve kültürüne duyduğu bağlılığı pekiştirmekte, ulusal bilinçlenmeyi artırmaktadır. Aynı zamanda üniversiteler kanalıyla bu görev yerine getirilmektedir. Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesinde Kırgızca bilmeyen öğrenciler için Kırgızca hazırlık eğitimi zorunlu tutulmakla birlikte fakültelerde dersler Kırgızca ve Türkçe işlenmektedir.
Üniversiteye başlayana kadar çocukların eğitiminde de Kırgızca’nın yer alması için Kırgızistan Meclis Üyesi Zhanar Akaev, çocuklara yönelik Kırgız Türkçesiyle çizgi filmler hazırlanmasını önermiştir. Aynı zamanda çocukların Rusça çizgi filmleri Kırgızistan Türkçesinde izleyebilmeleri için gerekli bütçenin ayrılıp çalışmalar yapılması için çalışmalar devam etmektedir.
Dilini, dinini, kültürünü unutan halklar unutulmaya ve zamanla kimliğini kaybetmeye mahkumdur. Toplumsal belleği hatırlamak ve güçlendirmek için yapılan bu çalışmalar şüphesiz kültürün canlanmasını sağlamakla birlikte gelecekte devletin daha kararlı, güçlü ve etkin olacağının da habercisi olmaktadır.
